Hartal Pulau Pinang 1967: Hari Pulau Pinang Berhenti

Terdapat dua keping wang kertas di atas meja.

Kedua-duanya tertera "satu ringgit".

Semalam, ia boleh membeli barang yang sama.

Hari ini, salah satu daripadanya hanya bernilai lebih 85 sen sedikit.^1,2,3,4

Tiada siapa yang mengoyakkan bucunya.

Tiada juga sesiapa mengecap "potongan harga" padanya.

Perubahan itu berlaku di tempat yang tidak kelihatan pada wang kertas itu: satu adalah dolar baharu Malaysia yang baru dikeluarkan; satu lagi ialah wang kertas lama Lembaga Pesuruhjaya Mata Wang Malaya dan Borneo British yang masih dalam edaran dan nilainya disandarkan pada Pound Sterling.^1,2

Pada 18 November 1967, Britain menurunkan nilai Pound Sterling berbanding Dolar AS daripada 2.80 kepada 2.40. Malaysia mengekalkan nilai dolar baharu, tetapi tidak terus membenarkan wang kertas lama dan baharu ditukar satu sama satu. Akibatnya, kerugian jatuh ke poket mereka yang masih memegang wang lama.^3,4,1

Enam hari kemudian, Pulau Pinang terhenti.

Pintu Besi Pagi Jumaat#

24 November, Jumaat.

Sejumlah besar kedai di George Town menutup pintu.

Sebilangan peniaga menutup perniagaan secara sukarela.

Sebahagian yang lain menutup perniagaan akibat tekanan dan ugutan. Akhbar-akhbar semasa mencatatkan kedua-dua keadaan ini.^5,6,4

Pengajurnya ialah Parti Buruh Pulau Pinang, dan watak utamanya ialah Ahli Parlimen Lim Kean Siew.

Mereka memanggil kempen ini sebagai Hartal, iaitu membantah dengan menghentikan urus niaga, perniagaan dan kerjasama. Matlamatnya jelas: membantah susut nilai wang lama dan kerugian yang perlu ditanggung oleh pemegang wang tersebut.^4,7,8

Keupayaan Hartal menghentikan sebuah bandar komersial itu sendiri membuktikan bahawa ketidakpuasan hati wujud lebih daripada sekadar di sebuah cawangan parti.

Namun tiada angka penyertaan yang sahih di dalam rekod awam.

Oleh itu, tidak boleh ditulis di sini "disokong oleh seluruh rakyat Pulau Pinang", dan tidak boleh dikatakan seluruh bandar dilumpuhkan oleh sekelompok kecil orang semata-mata. Kita cuma pasti bahawa banyak aktiviti komersial terhenti, di mana wujud persetujuan bersama dan juga wujud paksaan.^5,6,7

Ketika awal pagi bermula, bandar masih secara relatifnya aman.

Lim Kean Siew kemudiannya mengingat kembali di Parlimen bahawa penduduk telah mula menyimpan stok makanan beberapa hari sebelum itu berikutan khabar angin; polis juga sedia maklum Hartal akan berlaku dan bimbang keganasan akan tercetus. Itu adalah kenyataan daripada penganjur yang tidak boleh disamakan dengan kebenaran penuh; tetapi akhbar-akhbar semasa dan rekod kerajaan sama-sama membuktikan bahawa pihak berkuasa sedar suatu tindakan sedang dibentuk.^7,5,4

Kemudian, pintu pertama yang enggan ditutup telah dipecahkan.

Bantahan Ekonomi Melepasi Garis#

Kempen yang memaksa peniaga menutup perniagaan mula muncul di jalanan.

Mereka yang enggan menutup pintu telah diserang. Restoran, bas, kedai dan kenderaan menjadi sasaran. Kemudian, serangan dan tindakan membalas dendam mula mencari sasaran mengikut identiti kaum.^5,6,9

Sehingga takat ini, sifat Hartal telah berubah.

Bantahan berhubung nilai mata wang lama melepasi batas kempen politik, dan menjadi keganasan fizikal.

Kerajaan kemudiannya di Parlimen menuduh ahli-ahli Parti Buruh menggunakan kekerasan untuk melaksanakan Hartal secara paksa, dan mendakwa unsur subversif dan kumpulan ekstremis mengambil kesempatan untuk menyebarkan rusuhan itu ke Seberang Perai, Kedah dan Perak.^9,4

Versi Lim Kean Siew adalah berbeza.

Beliau mengakui bahawa keganasan telah memusnahkan matlamat Hartal, tetapi mengatakan bahawa insiden itu bukanlah berpunca daripada satu kaum, dan bukan disebabkan oleh satu parti secara bersendirian; beliau turut menuduh kerajaan kerana lambat melaksanakan perintah berkurung, dan seterusnya menekan Parti Buruh dengan tangkapan serta pengharaman cawangan.^7,8

Kenyataan kedua-dua pihak adalah daripada pihak-pihak politik yang bertelagah.

Kerajaan kemudiannya menolak cadangan untuk menubuhkan suruhanjaya siasatan diraja dengan alasan kerajaan sudah pun mengetahui punca rusuhan tersebut; parti pembangkang pula mendesak untuk penyiasatan terbuka diketuai oleh seorang hakim. Ketiadaan siasatan awam yang bebas bermakna "siapa yang merancang keganasan" sehingga kini tidak boleh disahkan oleh penulis bagi pihak sejarah.^4,7

Apa yang pasti, jalanan sudah di luar kawalan.

Jam 7.15 Malam#

Senja itu, kerajaan mengumumkan perintah berkurung menerusi siaran radio.

Akhbar semasa mencatatkan masa pada sekitar 7.15 malam; penerangan kerajaan di Parlimen juga mengesahkan kelulusan dan pelaksanaan langkah-langkah ketenteraman awam dilakukan selepas jam 7.^5,6,4

Sama seperti kedua-dua keping wang kertas tersebut, angka korban hari itu tidak boleh dilihat dari luarannya sahaja.

Berita Harian merekodkan ketika berita tamat ditulis: empat orang maut, sembilan puluh satu orang cedera.

The Straits Times merekodkan: lima maut, sekitar sembilan puluh dua cedera. Kajian-kajian kemudian yang mencatatkan keseluruhan rumusan untuk pulau itu dan memasukkan keganasan yang tersebar ke utara semenanjung pula merekodkan angka yang lebih tinggi.^5,6,10

Angka-angka ini tidak semestinya ada betul dan salah.

Ia mungkin mengira jangka masa yang berbeza, serta melukis sempadan geografi yang berlainan.

Oleh itu tapak ini tidak akan memilih angka paling tinggi untuk diletakkan pada tajuk. Apa yang boleh diperkatakan secara selamat ialah: terdapat kematian dan kecederaan pada 24 November; rusuhan yang kemudiannya melepasi Pulau Pinang terus meningkatkan angka mangsa dan tangkapan.^5,6,9,10

Retakan Yang Tersingkap Dari Sekeping Wang Kertas#

Selepas Hartal, pelbagai pihak mula berebut kuasa tafsiran.

Kerajaan berkata: ini adalah puak radikal pro-komunis yang memperalatkan kemarahan orang ramai, memaksa mogok dan mencipta rusuhan.

Parti Buruh berkata: ini merupakan bantahan ekonomi yang sah, tetapi dimusnahkan oleh kelambatan pengurusan kerajaan dan penindasan yang menyusul.

Sebahagian penceritaan sejarah hari ini pula hanya meninggalkan perkataan "Konflik Cina-Melayu", seolah-olah polisi mata wang 18 November itu tidak pernah berlaku.^4,7,9,8

Tetapi jika kita memadamkan wang kertas lama itu, cerita akan terpesong.

Keganasan yang berlaku memang melibatkan perbalahan kaum.

Namun asbab awal orang awam dikumpulkan adalah kerana wang di tangan mereka tiba-tiba hilang nilai. Penceritaan Parlimen oleh pihak kerajaan juga mengakui bahawa proses itu berkembang daripada bantahan antikerajaan kepada keganasan, dan akhirnya meletus menjadi konflik antara kaum.^4,9

Ini bukan bagi mencari alasan untuk mewajarkan keganasan.

Sebaliknya, ia mengingatkan kita: jika kita hanya melihat luaran isu perkauman di hujung konflik, kita akan terlepas titik dari mana kecederaan dasar ekonomi asalnya mengalir.

Bukti Untuk Bahagian Ini, Kami Terangkan Kepada Anda#

Susut nilai wang kertas lama bukanlah "kejatuhan nilai mata wang Malaysia keseluruhannya". Artikel ini menjelaskan menerusi rekod Parlimen, data rasmi mata wang dan sejarah IMF bahawa mata wang baharu dan lama wujud serentak. Apabila Britain menurunkan nilai Sterling, wang kertas lama yang masih diikat dengan Sterling susut nilai berbanding dolar baharu.^1,2,3,4

Pelancaran Hartal dan rentetan keganasannya memelihara naratif kerajaan, penganjur dan akhbar serentak. Kerajaan menuduh ia dipaksakan dan dimanipulasi puak subversif; Lim Kean Siew mengakui keganasan menghancurkan kempen tersebut, namun menafikan tanggungjawab penuh terletak pada satu parti atau kaum sahaja. Artikel ini tidak merekayasa rancangan awal bagi mana-mana pihak di luar fail yang sah.^4,5,6,7,9

Angka korban diolah mengikut kaedah statistik. Empat hingga lima orang mati dan sembilan puluhan cedera dari laporan akhbar harian adalah angka segera; kajian terkemudian menggunakan tempoh dan skop geografi yang lebih luas. Tanpa daftar mangsa yang disatukan dan penyiasatan bebas, artikel ini tidak akan mencipta "jumlah muktamad" yang kelihatan tepat.^5,6,10

Artikel ini berstatus sensitive: true. Sebelum diterbitkan, ayat yang membabitkan keganasan kaum, tanggungjawab parti politik, tuduhan subversif dan angka mangsa hendaklah disemak sebaris demi sebaris oleh Jay.

---

Artikel seterusnya: Selepas Hartal, jalanan Parti Buruh semakin lantang, tetapi kedudukannya di kertas undi semakin kosong. Menjelang 1969, parti itu membuat keputusan untuk memboikot pilihan raya umum; dalam masa yang sama, DAP, Gerakan, PPP, PAS dan Perikatan semuanya sedang melukis semula barisan pertahanan masing-masing. Hari mengundi belum tiba, namun peta lama telah mula retak.